رژيم افراد تالاسمي
رژيم غذایی منحصراً براي کاهش وزن نيست بلکه درواقع، انتخاب راهي براي مصرف موادي است كه به بهبود سلامتي افراد كمك كند و قطعاً اين مسئله در بين افراد و سنين مختلف، متفاوت خواهد بود. در مورد افراد مبتلا به تالاسمی، به دلیل شرایط ویژه آنها، فاکتورهای متعددی باید در رژیم غذایی آن ها در نظر گرفته شود.
قسمت اول: كاهش آهن جذب شده از خون
در تالاسمي اگرچه میزان آهن به دليل تزريق خون زيادتر از حد طبیعی مي شود اما آهنی که از طریق رژیم غذایی به بدن وارد می شود نیز باید مورد توجه قرار گیرد. تنها بخش كوچكي از آهن غذا در بدن جذب مي شود اما هنگاميكه میزان هموگلوبين در خون كم باشد آهن جذب شده بيشتر است. افراد مبتلا به تالاسمي ماژور برای پیشگیری از مشکلات احتمالی،با هموگلوبين پايين در خلال انتقال خون، مي توانند ميزان آهن موجود در رژيم غذايي خود را تنظيم كنند. به طوريكه علاوه بر کنترل ميزان پایین آهن رژيم غذایی آنها، ميزان آهن جذب شده به بدنشان هم كم باشد. در مجموع، 2 نوع آهن در رژيم غذايي وجود دارد؛ آهني كه در گوشت موجود است و آهني كه به طور وسيع در غذاهای غیر گوشتی يافت مي شود.
آهن گوشت:
نوعی آهن در گوشت قرمز از قبيل گوشت گوسفند، گوساله و یا گوشتی که در غذاي دريايي مثل ساردين یافت می شود، وجود دارد. جگر سياه يك منبع غني از آهن گوشتي است اما در مصرف آن باید کاملا دقت شود، البته جایگزین مناسبی برای گوشت قرمز محسوب نمی شود. قسمت سفيد مرغ به نسبت گوشت قرمز به دليل آهن كمتر مناسبتر است به طور متوسط، بعد از غذاي حاوي گوشت قرمز حدود 35% آهن جذب بدن مي شود،اگرچه اين درصد بسته به اينكه غذا حاوي شير و محصولات لبني باشد يا خير بين 10 تا 40 درصد متفاوت است. كلسيمي كه در شير،پنير و دسرها وجود دارد ميزان جذب آهن گوشت را كاهش مي دهد. استفاده از يك ليوان شير به همراه غذايي كه حاوي گوشت است و استفاده از شير مثل سس هاي پنيردار در لازانيا،پاستا،موساكا و مقدار بسيار زيادي پنير در اسپاگتي در کاهش جذب آهن غذا مفید و مؤثر است. میزان شیری که می بایست به طور روزانه مصرف شود، حداقل حدود نیم لیتر است که این میزان از پوكي استخوان نیز جلوگيري مي كند.
آهن با منبع غير حيواني
آهن با منبع غير حيواني به طور وسيعي در رژيم غذايي موجود است. اين ماده در تخم مرغ، شكلات، سبزيجات و ميوه هایی از قبیل سيب زميني،هويج زردك،لوبيا و عدس يافت مي شود. در برخی از کشورها، بسياري غذاها شامل غلات،آرد گندم و نان با آهن غني شده اند اگرچه اين موضوع در همه کشورها عمومیت ندارد. جذب آهن غيرحيواني از غذا بسيار كمتر از آهن با منشاء حيواني است اما اين ميزان جذب بستگی بسياری به تركيب غذا دارد. غلات و محصولات لبني ميزان جذب آهن را کاهش داده اما با مصرف ميوه و سبزيجات غني از ويتامين C ، گوشت ماهي،صدف و مرغ، مواد غذايي نمك سود مثل خيارشور، كلم رنده شده و آب پز با سركه، سويا سس، سركه میزان جذب آهن در افراد افزایش می یابد.مصرف نكردن آهن غيرحيواني بسيار مشكل است به این دلیل که این دسته از مواد در غالب رژیم غذایی روزانه ما وجود دارند. به طور کلی یک رژیم صحیح مصرف غذاهايي كه باعث افزايش جذب آهن مي شوند باید كاهش يافته و مواد غذايي كه مصرف آهن را كاهش مي دهند در رژيم اين افراد گنجانده شوند.
مواد غذایی كه جذب آهن غيرحيواني را كاهش مي دهند:
1- غلات: دانه گندم،ذرت،جو دوسر، برنج و سبوس ژاپني جذب آهن در بدن را كاهش داده و اثر ويتامين C را كم رنگ مي كند. غذاهاي غني از ويتامين C جذب آهن را افزايش مي دهند. استفاده از مقادير زياد غلات بسيار برای کاهش جذب آهن، مؤثر است. به شرطي كه همراه با غذاها و يا نوشيدنيهاي غني از ويتامين C مصرف نشود.بهتر است غلات با مخلوطی از شیر و غذاهايي مثل ساندويچ پنير،تست فرانسوي، ماكاروني با پنير استفاده شود. در انگليس همه انواع آرد گندم،با آهن غني می شوند اما غنی سازی غلات صبحانه ها داوطلبانه است. در هنگام تهيه چنين غذاهايي بهتر است به برچسب آن جهت اطمينان از تهيه موادغني نشده با آهن دقت كرد. در برخي از كشورها آرد و غلات صبحانه غني شده نيستند. پروتئين سبوس هم همچنين ميزان آهن جذب شده را كاهش مي دهد. سبوس در بسياري از غذاها مثل اسپاگتي،برخي سس ها، با افزودن ادويه قابل استفاده است.
2- چاي،قهوي و ادويه ها
چاي،قهوه و برخي از ادويه ها مثل ارگانو،آهن جذب شده را كاهش مي دهد. مصرف روزانه مقادير زيادي چاي خصوصاً هنگام غذا براي كاهش جذب آهن مفيد است.. خوردن چاي با شير هم به اين مسئله كمك مي نمايد.چاي همچنين آنتي اكسيدان خوبي نيز است.
3- محصولات لبني
شير،پنير و ماست نيز آهن جذب شده را كاهش مي دهد. كلسيم همچنين براي پوكي استخوان نيز مفيد است.
مواد غذایی كه جذب آهن غيرحيواني را افزایش مي دهند:
1- ویتامین C : مصرف ویتامین C از قبیل آب میوه و سبزیجات به همراه غذا به جای قهوه و یا چای، اگرچه آنتی اکسیدان های بسیار مناسبی هستند اما میزان جذب آهن را افزایش می دهند. این مواد غذایی چنانچه به صورت آب پز مصرف شوند از میزان ویتامین C آنها کاسته شده و بالطبع میزان آهن جذب شده آنها نیز کاهش می یابد.
2- گوشت قرمز، ماهی و صدف دریایی
این دسته از مواد، نه تنها شامل مقادیر زیادی از آهن هستند بلکه به جذب آهن با منشاء غیر حیوانی نیز کمک می کنند. البته حذف کامل این مواد از سبد روزانه کار نابخردانه ای خواهد بود.
3- ترشیجات، سرکه، سویا سس
این مواد، جذب آهن با منشاء غیر حیوانی را افزایش می دهند و میزان جذب زمانی بیشتر می شود که میوه های نمک سود شده با نان مصرف شود. در مجموع یک رژیم با میزان آهن متعادل، شامل غلات و میوه هایی مثل سیب زمینی و هویج به همراه مقداری ویتامین C و گوشت باشد.
قسمت دوم: آنتی اکسیدان ها
اکسیژن ضمن اینکه برای حیات بسیار مفید است کشنده نیز است. مولکول های اکسیژن توانایی تبدیل به رادیکال های آزاد را دارند. این رادیکال ها زمانی که به صورت کنترل شده وارد بدن شوند کاربردهای موثر و مفیدی برای بدن دارند اما اشکال غیر کنترل شده آن به بدن آسیب زده و منجر به بیماری می شوند. حضور آنتی اکسیدان ها در رژیم غذایی بسیار مفید است و همانطور که از نامشان پیداست، آنها از آسیب های اکسیده شدن در بدن جلوگیری می کنند. آنتی اکسیدان ها نقش بسیار مهمی در جلوگیری از برخی بیماری ها از قبیل بیماری های عروق کرونری قلب و سرطان دارند. در این مقاله به 4 نوع آنتی اکسیدان اصلی اشاره می شود. ویتامین E، ویتامین C، کاروتونوئید و فلاونوئید
1- ویتامین E: این ویتامین یکی از مهمترین آنتی اکسیدان موجود در رژیم غذایی است. تحقیقات نشان داده که میزان ویتامین E در خون افراد مبتلا به تالاسمی نسبت به افراد سالم کمتر است. این مسئله ممکن است به این دلیل باشد که افراد مبتلا به تالاسمی ویتامین E کمتری دریافت می کند و یا نیازهای آنها بیشتر است. تحقیقات نشان می دهد زمانیکه ویتامین E به عنوان مکمل تجویز می شود میزان آن در خون افزایش می یابد و بهترین نوع دریافت ویتامینE از راه غذا است. این ویتامین از نوع محلول در چربی بوده و در غذاهایی یافت می شود که سرشار از چربی است. بهترین منابع ویتامین E روغن های گیاهی و به خصوص روغن زیتون به دلیل داشتن قابلیت پیشگیری از بیماری های قلبی است. در کشورهای مدیترانه ای از قبیل یونان، پرتغال،اسپانیا و ایتالیا درصد ابتلا به بیماری های قلبی به دلیل مصرف بالای روغن زیتون بسیار کمتر از سایر کشورها است. از آنجائیکه ویتامین به تدریج با حرارت دادن از بین می رود بنابراین بهترین شیوه مصرف، افزودن روغن زیتون به سس غذا در هنگام سرو آن می باشد. اگر مایل به استفاده از روغن زیتون در هنگام پخت غذا هستید، از انواع تصفیه شده آن استفاده نمایید. سایر منابع ویتامین E، لبنیات، غلات، خشکبار، تخم مرغ و گوشت می باشد. برای بیماران تالاسمی لبنیات، بهترین منبع تامین ویتامین E است به این دلیل که علاوه بر کلسیم فراوان محصولات لبنی که برای سلامت استخوان ها بسیار مفید است، میزان جذب آهن به واسطه مصرف این قبیل محصولات کاهش می یابد.
2- ویتامین C
اگرچه ویتامین C یک آنتی اکسیدان بسیار قوی است اما از آنجائیکه با مصرف ویتامین C میزان جذب آهن افزایش می یابد مصرف انواع خوراکی هایی که محتوی مقادیر متنابهی از ویتامین C، هستند به بیماران مبتلا به تالاسمی توصیه نمی شود. به طور کلی متخصصان امور تغذیه مصرف یک لیوان آب میوه یا میوه هایی از قبیل موز، گلابی، سیب، پرتقال، یک دوم گریپ فروت، یک گوجه فرنگی و یا سبزیجاتی از قبیل هویج، کدو و یا لوبیا در یک روز ضروری است.
3- کاروتنوئیدها
این نوع از آنتی اکسیدان ها در مواد غذایی از قبیل هویج، کدوی زرد، ذرت، سیب زمینی، پاپایا، سبزیجات با برگ های سبز پررنگ یافت می شوند. این مواد غذایی علاوه بر دارا بودن کاروتنوئیدها، ویتامین C نیز دارند به همین دلیل افراد مبتلا به تالاسمی باید در میزان مصرف آن ها دقت کنند. لازم به ذکر است که جذب این آنتی اکسیدان با افزودن روغن به غذای حاوی آن افزایش می یابد و مواد غذایی حاوی آنتی اکسیدان ها، در حرارت بالا از بین می روند پس برای حفظ خاصیت آن باید غذا با حرارت کم و کوتاه پخته شود.
4- فلاوونوئیدها
این دسته از آنتی اکسیدان ها در مواد غذایی از قبیل چای، میوه و سبزیجات یافت می شود. چای از آنجا که میزان جذب آهن را نیز در بدن کاهش می دهند از این رو به افراد مبتلا به تالاسمی توصیه می شود در روز چند فنجان چای بنوشند.
ترجمه: افسانه حسنی
منبع: UNITED KINGDOM Talassaemia Society matters
September 2008/Issue Number 112