تغذيه و همودياليز

نسخه مناسب چاپارسال مطلب با ایمیل

نقش عمده کلیه حفظ تعادل در حجم مایعات، الکترولیت ها (سدیم و پتاسیم...)، محلول های آلی بدن و تنظیم فشار خون است. کلیه طبیعی این کار را علیرغم تغییرات وسیع و نوسانات زیاد سدیم، آب و محلول های موجود در رژیم های غذایی مختلف انجام می دهد. این کار با تصفیه مداوم خون و توسط تغییرات (ترشح و بازجذب) در مایع تصفیه شده انجام می گیرد. کلیه20% برون ده قلبی را دریافت می کند و در حدود 1600 لیتر در روز در کلیه ها جریان پیدا می کند و فیلتر می شود و حاصل این تصفیه 180 لیتر مایع فیلتر شده است که حدود 5/1 لیتر آن به صورت ادرار دفع می شود و مابقی آن بازجذب می شود. زمانی که کلیه ها قادر به انجام وظایف طبیعی خود نباشند و نارسایی کلیه ایجاد می شود؛ در نتیجه دفع فرآورده های زاید نیتروژنی که بیشتر آن ها از سوخت و ساز پروتئین حاصل می گردند دچار اختلال می شود.

زمانی که بیماری کلیوی به مرحله نهایی خود می‌رسد کلیه‌ها عملکرد طبیعی خود را به‌ طور کامل از دست می‌دهند؛ بیماران باید تحت درمان با دیالیز و یا پیوند کلیه قرار گیرند. 
دیالیز به دو روش1- همودیالیز (Hemodialysis) 2- دیالیز صفاقی (dialysis Peritoneal) انجام می‌شود.
در روش همودیالیز برای تصفیه فرآورده های زاید از بدن؛ خون از خلال غشای نیمه تراوای کلیه مصنوعی عبور کرده و فرآورده های زاید توسط خاصیت انتشار و مایعات توسط اولترافیلتراسیون برداشته می شود.
هموديالـيز براي افـرادي مورد استفـاده قرار مـي‌گيرد كه دچار نارسایـي غير قابـل برگـشت كليه‌‌ها و يا اختلال عدم تعادل آب و الكتروليت‌ها مي‌باشند. زماني كه لازم است مواد زاید و سمي خون سريع از بدن خارج شـوند معمـولاً هموديالـيز يك درمـان انتخابـي مي‌باشد.
اگر چه روش‌هاي مختلفي برای دياليز كردن بيماران مبتلا به نارسایي مزمن كليه وجـود دارد با اين حال هنوز هم هموديالـيز به عنوان روش درماني در سطح وسيعي مورد قبول و استفـاده واقع مي‌شود. به طوري كه در حال حاظر بر اساس آمار بنیاد امور بیماری های خاص در ایران 15 هزار و 448 بیمارتحت درمان هموديالـيز قرار می گیرند كه علل آن را مي‌توان در دسترس بودن دستگاه‌هاي همودياليـز و ديگري امكان استفـاده سريع از آن به خصوص در موارد اورژانس دانست.
کلیه ها ی بیماران تحت درمان با همودیالیز قادر نیستند مواد زاید بدن را به طور طبیعی از بدن خارج کنند بنابراین بيماران برای بهتر شدن وضعیت بیماری خود باید ضمن اینکه داروی تجویز شده از طرف پزشک متخصص خود را طبق دستور و به طور منظم مصرف کنند؛ باید رژیم غذایی مناسب را نیز رعایت کنند و با این کار فرد بیمار می تواند در درمان خود نقش فعالی داشته باشد.
بنا براين همزمان با درمان نارسایي كليه با همودياليز، رعايت اصول رژيم غذایي توصيه شده براي اين بيماران دارای اهميـت به سزایی است و پذيـرش محدوديت رژيم غذایي ارزش زيادي در رابطه با تطابق بيمار با بيماري و درمان خواهد داشت. 
سـوء تغذيـه از نـوع كمبـود پروتئيـن وكالـري در بيمـاران تحـت درمـان بـا همودياليز شايع است. ارزيابي تغذيه در اين بيماران به منظور برقراري يك رژيم غذایي مناسب برای جلوگيري از تغييرات وزن و متناسب با نیازهای تغذيه‌اي اين بيماران دارای اهميت است.
اخيراً سوء تغـذيه ناشی از كمبود پروتئين و اثرات آن بر بيماري‌زایي و مرگ و مير بيمـاران تحت درمان با همودياليز مورد توجه بیشتری قرار گرفته است. از بين مشكلات تغذيـه‌اي؛ كاهـش پروتئين دريافتي به ‌دليل نقشي كه در بقای بيماران تحت درمان با همودياليز دارد بيشتر مطرح است.
در بيماران كليوي عدم دفع سديم به تجمع و افزايش مايعات در بدن كمك كـرده است. دريافت زيـاد مايعـات در اين بيمـاران سبب بالا رفـتن فشارخـون، كوتاه شـدن تنفـس، ادم و نارسایـي قلبي مـي‌شود. افزايش وزن هنگام ديالـيز نيز در واقـع بستگـي به ميـزان مايعـات دريافـت شده دارد.
برخی از توصیه‌های تغذیه‌ای در درمان بیماران کلیوی به روش همودیالیز: 
- برای پیشگیری ازافزایش سدیم خون؛ باید از مصرف نمک و غذاهای حاوی آن مانند سوسیس، کالباس، خیار شور، چیپس، زیتون و غذاهای کنسرو شده دوری کرد.
- محدودیت کامل در مصرف غذاهای پر پتاسیم توصیه می شود. بر این اساس؛ مصرف بعضی میوه‌ها و سبزي‌جات که پتاسیم خیلی زیادی دارند در بیماران تحت درمان با همودیالیز غیرمجاز خواهد بود. بعضی میوه‌ها و سبزی‌های پر پتاسیم که مصرف آن ها در این بیماران مجاز نیست عبارتند از موز، خرما، کیوی، آلو، زردآلو، پرتقال، انجیر، طالبی، سیب‌زمینی، گوجه‌فرنگی، بامیه، فلفل تند، کدو حلوایی، سبزی‌جات پخته (مانند قارچ ، اسفناج ، کرفس) و حبوبات (مانند نخود و لوبیا).
- مصرف لبنیات به دلیل دارا بودن مقادیر زیاد فسفر و پروتئین؛ در این بیماران بسیار محدود می‌شود. این بیماران در روز مجاز به مصرف حداکثر نصف لیوان (cc 125) شیر یا ماست و حداکثر 30 گرم پنیر بی‌نمک (تقریبا به اندازه یک قوطی کبریت) هستند.
- مواد پروتئینی همچون گوشت، مرغ، تخم‌مرغ و ماهی باید به شکل محدود و طبق توصیه متخصصان تغذیه مصرف شوند.
اهداف کنترل رژیم غذایی بیماران تحت همودیالیز عبارتند از:

* حفظ تعادل پروتئین برای پیشگیری از تعادل منفی نیتروژن
* حفظ غلظت سدیم و پتاسیم سرم در یک دامنه قابل قبول و حتی الامکان حفظ سدیم تام در حد طبیعی
* حفظ تعادل مایع بدن با پیشگیری از دریافت زیاد مایع یا جلوگیری از تخلیه مایع بدن
* حفظ سطح فسفات و کلسیم سرم در دامنه قابل قبول برای پیشگیری از تحلیل کلیوی و کلسیفیکاسیون متاستاتیک

تغذیه درمانی در دیالیز:
پروتئین: پروتئین دریافتی دست کم باید برابر با حداقل پروتئین مورد نیاز از رژیم غذایی باشد؛ اما نه اینکه با احتباس اوره، الکترولیت ها و املاح مختلف؛ سندرم اورمی را بدتر سازد.
مقدار مجاز پروتئین روزانه برای بیماران از 1/1 تا 4/1 گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد که اغلب تجمع مقدار زیاد مواد دفعی نیتروژن دار را به حداقل خواهد رساند و باعث حفظ تعادل مثبت نیتروژن و جانشین سازی اسیدهای آمینه ای می شود که در طی دیالیز از دست می رود.

انرژی: اگر انرژی کافی از کربوهیدرات ها و چربی در رژیم فراهم نشود پروتئین درونی بدن برای تولید انرژی به مصرف می رسد و بیمار دچار تعادل منفی نیتروژن و اتلاف بارز توده عضلانی می شود.
چربی: گزارش شده است که 30 تا 70 درصد از بیماران با نارسایی کلیوی، هایپرلیپیدمیک (افزایش مقدار چربی خون) هستند. هدف از اصلاح رژیم غذایی کاهش کلسترول و تری گلیسیرید، بدون اینکه اثر جانبی بر پروتئین و کل انرژی دریافتی بیماران دیالیزی بگذارد، می باشد.
سدیم و مایعات: مقدار مجاز سدیم و مایع دریافتی برای بیماران دیالیزی، به مقدار زیادی به افزایش وزن آن ها در فواصل بین دو نوبت دیالیز بستگی دارد. عموماً سدیم دریافتی به 2 تا 3 گرم در روز محدود می شود و مقدار مایع 1000 سي سي به اضافه مقدار ادرار دفع شده است. 
پتاسیم: بیمارانی که تحت همودیالیز می باشند معمولاً می توانند سطح پتاسیم سرم خود را بین 5/3 تا5/5 ميلي گرم در ليتر با رژیم های حاوی 5/1 تا 3 گرم پتاسيم در روزحفظ کنند. وقتی سطح پتاسیم سرم دایم پایین باشد ممکن است محدودیت دریافت آن از رژیم غذایی تا اندازه ای آزاد شود و یا مقدار پتاسیم مایع دیالیز افزایش یابد. افزایش پتاسیم سرم و عدم کنترل آن منجر به ایست قلبی می شود.

کلسیم و فسفر: چون عملکرد کلیه ها کاهش یافته؛ دفع فسفر کاهش می یابد. با GFR کمتر از 25 سي سي در دقیقه؛ عمل تصفیه برای دفع مقدار طبیعی فسفر رژیم غذایی (1000 تا 1800 ميلي گرم) ناکافی است.

هدف تغذیه درمانی:
رسیدن به سطح فسفر سرم در محدوده 4 تا 6 میلی گرم در هر دسی لیتر یا حفظ آن در این سطح است. فسفر به طور گسترده در منابع غذایی وجود دارد؛ اما بیشتر در بافت ماهیچه ای (گوشت مرغ، گوشت قرمز و ماهی) و محصولات لبنی وجود دارد. بنابراین کاهش فسفر دریافتی از رژیم غذایی؛ اغلب همراه با کاهش همزمان کل پروتئین دریافتی از رژیم است.
برای بیماران تحت همودیالیز به منظور دریافت مقدار کافی پروتئین؛ محدودیت معمول فسفر 12 تا 17میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز است. به بیشتر بیماران دیالیزی؛ متصل شونده های فسفر، مانند کربنات کلسیم، استات کلسیم یا پلیمرهای غیر قابل جذب متصل شونده با فسفر تجویز می شود.
برای جلوگیری از جذب فسفر توصیه می شود همه داروها ترجیحاً با وعده های غذایی و میان وعده ها مصرف شوند.

مريم چمري كارشناس ارشد تغذيه

 

افزودن نظر جدید

CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA